Sankhja

Sankhja – filozofia dualistyczna Indii

Sankhja to jeden z klasycznych systemów filozoficznych Indii, który ma swoje korzenie w starożytnych tekstach sanskryckich. Jest to system dualistyczny, co oznacza, że zakłada istnienie dwóch zasadniczych elementów rzeczywistości: ducha (puruśa) oraz materii (prakryti). Sankhja uznawana jest za ortodoksyjny system, oparty na autorytecie Wedy. Kluczowym celem tego kierunku jest nauka o wyzwoleniu, mająca na celu zrozumienie kondycji człowieka oraz drogi do ostatecznego wyzwolenia od cyklu narodzin i śmierci.

Budowa świata według Sankhji

W myśli sankhijskiej świat jest zbudowany z dwóch głównych zasad: puruśa, czyli duch, oraz prakryti, czyli materia. Puruśa jest trwała i niezmienna, obdarzona świadomością. Prakryti natomiast jest zmienna i nietrwała, nieświadoma; objawia się ona poprzez trzy guny: sattwę, radźas i tamas.

Trzy guny materii

Sattwa to cecha światła, związana z rozumnością i mądrością. Radźas reprezentuje ruchliwość i zmienność, natomiast tamas to ciemność, inercja i tępota. Oddziaływanie tych trzech gun pozwala na różnorodne połączenia, co prowadzi do powstawania różnych elementów rzeczywistości materialnej. W ramach sankhji wyróżnia się 23 elementy rzeczywistości materialnej.

Elementy rzeczywistości materialnej

Do kluczowych elementów materialnych należą: intelekt (buddhi), świadomość własnego „ja” (ahamkara), umysł (manas), dziesięć zmysłów (indrija) oraz pięć elementów subtelnych i grubych. Dzięki tym elementom człowiek może doświadczać świata i interagować z rzeczywistością wokół siebie.

Człowiek jako połączenie ducha i materii

Człowiek według sankhji składa się z duszy oraz dwóch rodzajów ciał: ciała zewnętrznego (grubego) oraz ciała subtelnego. Ciało subtelne zawiera organ psychiczny, który jest nośnikiem wędrówki duszy. Organ psychiczny składa się z pięciu narządów działania, pięciu narządów poznania oraz umysłu i intelektu.

Rola organów wewnętrznych i zewnętrznych

Narządy zewnętrzne umożliwiają człowiekowi przyswajanie wrażeń ze świata zewnętrznego. Z kolei organy wewnętrzne pozwalają na ich interpretację oraz przetworzenie. Intelekt pełni funkcję zbieracza wrażeń i przekazuje je duszy, co prowadzi do błędnego utożsamiania duszy z działaniami materii.

Stany świadomości w sankhji

Sankhja wyróżnia osiem stanów świadomości, które są ściśle związane z dążeniem do wyzwolenia. Każdy ze stanów ma swoje odpowiedniki w zasługach i przewinach oraz wiedzy i niewiedzy. Rozróżnia się także stany pragnienia i niepragnienia oraz stany mocy i niemocy.

Zasługi i przewiny

Pierwszym stanem świadomości jest zasługa (dharma), a drugim przewina (adharma). Zasługi można zdobywać poprzez spełnianie religijnych obowiązków oraz ćwiczenie różnych form samodyscypliny. Osiągnięcie zasługi sprzyja dobrym narodzinom oraz poznaniu wyzwalającemu.

Wiedza a niewiedza

Trzecim stanem świadomości jest wiedza (dźńana), która dzieli się na dwa rodzaje: zwykłe poznanie przedmiotów oraz poznanie wyzwalające, związane z różnicą między duszą a materią. Niewiedza (adźńana) jest przeciwieństwem wiedzy i prowadzi do błędnych przekonań dotyczących rzeczywistości.

Poznanie wyzwalające w sankhji

Poznanie wyzwalające polega na zrozumieniu struktury rzeczywistości, w której materia jest aktywna, a dusza pełni rolę cichego obserwatora. Wyzwolenie następuje wtedy, gdy dusza przestaje identyfikować się z działaniami materii i uwalnia się od niewiedzy.

Rola jogi w sankhji

Warto zauważyć, że sankhja często współistnieje z jogą. Joga stanowi praktyczny sposób na osiągnięcie wyzwolenia poprzez poznanie oraz kontemplację. Teoretyczne podstawy jogi opierają się na naukach sankhji.

Historia rozwoju sankhji

Sankhja ma swoje korzenie w starożytnych tekstach indyjskich datowanych na VIII-IV wiek p.n.e., kiedy to kształtowały się również inne systemy myślowe, takie jak buddyzm czy dżinizm. Mityczny twórca systemu, Kapila, żył w VIII wieku p.n.e., a jego nauki zostały spisane w Sankhjasutrach.

Protosankhja a klasyczna sankhja

W okresie od IV wieku p.n.e. do II wieku n.e. rozwijała się protosankhja, gdzie pojawiły się średnie upaniszady oraz traktaty medyczne. Klasyczna forma sankhji trwała od II do XI wieku n.e., kiedy to spisano wiele ważnych tekstów dotyczących tego systemu myślowego.

Renesans sankhji

Około XV-XVIII wieku n.e. miało miejsce ożywienie zainteresowania sankhją oraz jej naukami w kontekście duchowym i filozoficznym Indii.

Zakończenie

Sankhja jako filozofia indyjska stanowi istotny element kultury Wschodu. Jej dualistyczne podejście do świata oraz refleksja nad naturą ducha i materii oferują głębokie zrozumienie ludzkiej kondycji oraz drogi do wyzwolenia. Dzięki połączeniu

---

Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).